دوره 2، شماره 5 - ( 12-1403 )
جلد 2 شماره 5 صفحات 65-42 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Mahdavian S S, Dariush B. Typology of Mosques in the Caspian Cultural Region
The Intertwining of Vernacular and Ritual Patterns. JORS 2025; 2 (5) :42-65
URL: http://jors-sj.com/article-1-61-fa.html
URL: http://jors-sj.com/article-1-61-fa.html
مهدویان سیده سعیده، داریوش بابک. گونه‌شناسی مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین)
در‌هم‌‌تنیدگی الگوهای بومی و آیینی. مکتب احیاء. 1403; 2 (5) :42-65
1- گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
2- مؤسسۀ پژوهشی معماری شیخ بهایی، تهران، ایران،
2- مؤسسۀ پژوهشی معماری شیخ بهایی، تهران، ایران،
چکیده: (2889 مشاهده)
مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین)، به‌عنوان یکی از عرصه‌های کمتر مطالعه‌شده در معماری مذهبی ایران، دارای ویژگی‌هایی هستند که از زمینه‌های اقلیمی، مصالح بومی و شیوه‌های زیست منطقه تأثیر پذیرفته‌اند، درحالی‌که اغلب گونه‌شناسی‌های رایج در معماری اسلامی بر مبنای الگوهای مناطق مرکزی ایران شکل گرفته‌اند. ساختار فضایی مساجد شمال کشور از این الگوها تبعیت نمی‌کند و نیازمند رویکردی نوین و بومی‌گراست. مسئلۀ اصلی پژوهش، شناسایی و تحلیل گونه‌های فضایی شاخص در این منطقه و تدوین مدلی برای گونه‌شناسی مبتنی‌بر ویژگی‌های بومی است. در این راستا، دو پرسش مطرح می‌شود: ۱) الگوهای مبنایی معماری بومی در گونه‌بندی مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین) کدام‌اند؟ ۲) مساجد این پهنه در قالب چه گونه‌هایی قابل طبقه‌بندی هستند؟ فرضیۀ پژوهش آن است که گونه‌های شاخص مساجد شمال ایران با اتکا بر الگوهای بومی نظیر ایوان و شبستان چوبی، ساختاری مستقل از الگوهای رایج مناطق مرکزی دارند و از سه لایۀ فضایی محصور، نیمه‌محصور و گشوده بهره می‌برند. روش پژوهش بر مبنای تحلیل توصیفی-تطبیقی، مطالعۀ میدانی و تفسیر داده‌های تاریخی و پلان‌های موجود بناهاست. از میان ۴۴ مسجد مورد بررسی در سه استان شمالی کشور، شش گونۀ اصلی و سه زیرگونه شناسایی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که «شبستان خزری» با ۴۵ درصد فراوانی، الگوی غالب در منطقه است و در کنار آن، گونه‌هایی با ترکیب ایوان خزری، میانسرا و طنبی نیز مشاهده می‌شود. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که گونه‌شناسی مساجد در این پهنه، نه‌تنها بازتابی از شرایط اقلیمی، بلکه نمود پیوند الگوهای بومی با کارکردهای آیینی است و مدلی منعطف برای تحلیل معماری مذهبی در بسترهای محلی فراهم می‌آورد.
فهرست منابع
1. Azhdari, M., Rahimi, M., & Imantalab, H. (2024). Explanation of the architectural and spatial pattern in the plans of the historical mosques of Hormozgan. Journal of designing and Planning in Architecture and Urbanism, 2(1): 30-48. [DOI:https://doi.org/10.71930/dpau.2024.1045653]
2. Behzadfar, M. (1997). معماری مسجد و نمای شهری [Architecture of the mosque and urban façade]. In Proceedings of the International Conference on Mosque Architecture: Past, Present, Future. University of Art. [In Persian]
3. Bemanian, M., Jelvani, M., & Arjmandi, S. (2016). Spatial configuration and the Islamic philosophy in Isfahan madrassah-mosques (Case studies: Aqanur, Sheykh-Lotf Allah and Imam mosques). Journal of Iranian Architecture Studies, 5(9), 141-157. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111763.html
4. Bromberjeh, K. (1991). Housing and Architecture in Rural Society of Gilan (Anthropological Studies) (A. Gūshehgīr, Trans.). Mo'assese-ye Motāle'āt va Taḥqīqāt-e Farhangī [Institute for Humanities and Cultural Studies]. (Original work published 1989)
5. Chamli, M. (2019). دگردیسی غیرطبیعی یک واحد سیاسی-فرهنگی [The unnatural metamorphosis of a politico-cultural unit]. Dorantash Studies Center. [in Persian]
6. Deming, M. E & Swaffield, S. (2011). Landscape Architectural Research: Inquiry, Strategy, Design. John Wiley & Sons. https://books.google.com/books/about/Landscape_Architectural_Research.html?id=FMgq98KFI98C
7. Diba, D., & Yaghini, Sh. (1993). تحلیل و بررسی معماری بومی گیلان [Analysis and study of the vernacular architecture of Guilan]. Me'mārī va Shahr-sāzī [Architecture and Urban Planning Quarterly], (24), 6-16. https://sid.ir/paper/422611/fa [In Persian]
8. Ebrahimzadeh, S. V. , Soltanzadeh, H. and Soheili, J. (2021). The Spatial Structure of Courtyards and Prayer Halls in the Architecture of Caspian Shore Mosques During Ṣafavīd and Qājār Periods. Journal of History and Culture, 53(1), 55-86. [DOI:10.22067/jhistory.2022.72029.1070]
9. Farmani, S., & Me'marian, G. (2023). Typology of mosques built in Tabriz and Baku during the Qajar period. Journal of Iranian Architecture Studies, 12(23), 53-67. [DOI:10.22052/jias.2023.245873.0]
10. Hayaty, H., & Nikkhahan, N. (2023). Evolution of the physical, functional and perceptual space in the historical mosques of Qazvin (Early Islamic, Seljuk, Safavid and Qajar periods). Scientific Journal of Public Health, 13(25), 91-109. http://ph.aui.ac.ir/article-1-1224-fa.html
11. Hillenbrand, R. (2021). Islamic architecture (B. Ayatollahzadeh Shirazi, Trans., 9th ed.). Rozaneh Press. (Original work published 1999)
12. Izz al-Dawleh & Melkonof. (1984). سفرنامۀ ایران و روسیه [Travelogue of Iran and Russia] (M. Golbon & F. Talebi, Eds.). Donyay-e Kitab.
13. Jayhani, H., & Saberi, S. (2023). The architectural typology of the mosques within the historical bazaar of Kashan. Kashan Shenasi, 15(2), 65-100. [DOI:10.22052/kashan.2022.246005.1039]
14. Khadem-zadeh, M., Me'marian, G., & Salavati, K. (2017). Analytical typology of historic mosques in the Cultural Kurdistan region. Journal of Iranian Architecture Studies, 6(11), 103-124. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111783.html
15. Khakpour, M. (2006). Construction of Shikili houses in Guilan. Honar-ha-ye Ziba, (25), 45_54. https://jhz.ut.ac.ir/article_12309.html
16. Khakpour, M. (2007). معماری خانه‌های گیلان [Architecture of Guilan houses]. Farhang-e Elia. [In Persian]
17. Kiani, M. Y. (2000). Iranian architecture in the Islamic period. SAMT.
18. Madelung, W. (2011). DABUYIDS. Encyclopedia Iranica. Retrieved from https://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-Tabaristan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761/
19. Mahdavinejad, M., Mashayekhi, M., & Bahrami, M. (2014). Mosque design patterns in contemporary architecture. Journal of Researches in Islamic Architecture, 2(4), 1-15. http://jria.iust.ac.ir/article-1-107-fa.html
20. Memarian, G. (2008). آشنایی با معماری مسکونی ایران: گونه‌شناسی برونگرا [Introduction to Iranian residential architecture: An extroverted typology]. Soroush Danesh. [In Persian]
21. Moradzadeh, S., & Nejad Ebrahimi, A. (2018). A study of mosques architecture in Iran for finding patterning of Bushehr mosques in the Qajar dynasty. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 23(2), 87-98. [DOI:10.22059/jfaup.2019.263428.672084]
22. Mousavi, S. M., & Hamzenezhad, M. (2019). Typology of traditional mosques of Khorasan (North-Razavi-South) based on open and semi-open space. Journal of Greater Khorasan, 10(36), 18-1. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137947.html?lang=en
23. Nasr, S. H. (2015). Islamic art and spirituality (R. Ghasemian, Trans.; 3rd ed.). Hekmat. (Original work published 1987)
24. Pasian Khamari, R., Rajab-'Ali, H., & Ravandeh, M. (2017). Typology of mosques in Baluchestan of Iran (From the Qajar period to the present). Journal of Iranian Architecture Studies, 6(11), 189-205. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111787.html
25. Pirnia, M. K. (2001). آشنایی با معماری اسلامی ایران [An introduction to Islamic architecture of Iran] (G. Memarian, Ed.). T Iran University of Science and Technology (IUST). [In Persian]
26. Pope, A. U. (1986). Persian architecture: the triumph of form and color (K. Afṣar, Trans.). Farhangsara. (Original work published 1987)
27. Rafiee Sereshki, B., Rafiee-Zadeh, N., & Ranjbar Kermani, A. M. (2008). Descriptive dictionary of Persian architecture. Road, Housing and Urban Development Research Center.
28. Shojashafiei, M. M. (1998). تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران: استان‌های (گلستان، مازندران، گیلان، و مناطق رویان، الموت، طالقان و ...) از قرن دوم تا دوازدهم هجری [A thousand-year history of Islam in the northern regions of Iran]. Eshareh. [In Persian]
29. Zakeri, S. M., Deh-bozorgi, S. Y., & Gholami Ruyin-tan, Z. (2024). Physical-spatial typology of historical mosques in Fars Province. Journal of Iranian Architecture Studies, 12(24), 151-168. [DOI:10.22052/jias.2024.252561.1173]
30. Zarei, M. E. (2015). Typology of neighborhood (Mahalla) mosques of Sanandaj in Qajar era. Journal of Studies on Iranian-Islamic City, (19), 15-28. https://www.magiran.com/paper/1500081/typology-of-neighborhood-mahalla-mosques-of-sanandaj-in-qajar-era?lang=en
31. Zeynali Azim, A., & Tavakkoli Moghadam, Z. (2024). An analysis of the typology of architectural structures in contemporary Iranian mosques (Case study: Mosques in the cities of Sanandaj and Isfahan). Journal of Social-Political Studies of Iran's Culture and History, 3(3), 267-286. [DOI:10.61838/kman.jspsich.3.3.16]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |