دوره 3، شماره 9 - ( 12-1404 )
جلد 3 شماره 9 صفحات 23-8 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
jafari S. Multidimensional Core: A Driver of Urban Sustainability Assessing the Transformation of Qom’s City Center in Consolidating Urban Identity and Function. JORS 2026; 3 (9) : 2
URL: http://jors-sj.com/article-1-89-fa.html
URL: http://jors-sj.com/article-1-89-fa.html
مخلص فرنوش، جعفری صبا. مرکز چندبعدی، عامل پایداری شهر "ارزیابی تحولات مرکز قم در قوام هویت و کارکرد شهر". مکتب احیاء. 1404; 3 (9) :8-23
فرنوش مخلص*1، صبا جعفری2 
1- دانشگاه پاریس 8 فرانسه و پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر
2- گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران،
2- گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران،
چکیده: (45 مشاهده)
این پژوهش با تکیه بر نظریه سازمان فضایی در شهر ایرانی، تلاشی است برای تحلیل تحولات مفهومی و کارکردی مرکز شهر قم در گذر تاریخ. پرسش اصلی تحقیق بر ارزیابی و تحلیل گسست نظاممند در ساخت فضایی این مرکز تمرکز دارد؛ گسستی که سازمان ارگانیک و یکپارچه را به ساختاری گسسته در دوران معاصر تبدیل کرده است.
از منظر تاریخی، مرکز شهر قم حاصل پیوندی درونی و پویا میان نیروی قدسی حرم مطهر و نظام اجتماعی–اقتصادی بازار بوده است. این پیوند، ساختاری شعاعی و چندعملکردی را شکل داده که کاربریهای مذهبی، تجاری و اجتماعی را درهم میآمیزد و در نتیجه، هویت فضایی و معنایی شهر را بهعنوان کلیتی واحد تعریف میکرد.
نتایج این پژوهش نشان میدهد تداوم این سازمان فضایی در دو دوره تاریخی دچار گسست شد. نخستین مرحله در دوران پهلوی و با مداخلات مدرنیستی رقم خورد؛ جاییکه شبکه معابر جدید با منطق هندسی بر کالبد ارگانیک شهر تحمیل شد و نخستین شکاف در پیوستگی مرکز پدید آمد. مرحله دوم پس از انقلاب اسلامی، در بستر گفتمان توسعه زائرمحور و تثبیت آن در ساختار تصمیمگیری شهری رخ داد؛ رویکردی که با اولویتبخشی به مقیاس فراملی و زیارتی، به جدایی تدریجی هسته تاریخی از متن زندگی روزمره شهروندان انجامید و در نهایت، مقیاس شهری و محلی را تضعیف کرد.
نوآوری این تحقیق در تحلیل نظاممند روند مذکور از نظر بررسی اسناد، نقشهها و دادههای کالبدی در شش دوره تاریخی اهمیت دارد؛ تحلیلی که از رویکردهای تکبعدی مطالعات پیشین فراتر میرود. یافتهها نشان میدهد، اقدامات توسعه موجب بروز «گسست فضایی–ادراکی»، فرسایش هویت شهری و شکلگیری موجودیتی دوگانه در کالبد قم گردیده است؛ شهری که در آن مرکز به فضای تجربه «زائر» افول کرده و پیرامون به عرصه زیست «شهروند» بدل شده است.
این مقاله تأکید بر آن دارد که افول مرکز قم صرفاً یک دگرگونی کالبدی نیست، بلکه نشانه بحرانی در سازمان فضایی و ناشناختگی هویتی شهر است. از اینرو، ضرورت بازتعریف مفهوم «مرکز» بهعنوان فضایی تعاملی و مشترک میان زائر و شهروند، برای بازیابی ادراک، توازن و پویایی شهری قم مورد تأکید قرار میگیرد.
از منظر تاریخی، مرکز شهر قم حاصل پیوندی درونی و پویا میان نیروی قدسی حرم مطهر و نظام اجتماعی–اقتصادی بازار بوده است. این پیوند، ساختاری شعاعی و چندعملکردی را شکل داده که کاربریهای مذهبی، تجاری و اجتماعی را درهم میآمیزد و در نتیجه، هویت فضایی و معنایی شهر را بهعنوان کلیتی واحد تعریف میکرد.
نتایج این پژوهش نشان میدهد تداوم این سازمان فضایی در دو دوره تاریخی دچار گسست شد. نخستین مرحله در دوران پهلوی و با مداخلات مدرنیستی رقم خورد؛ جاییکه شبکه معابر جدید با منطق هندسی بر کالبد ارگانیک شهر تحمیل شد و نخستین شکاف در پیوستگی مرکز پدید آمد. مرحله دوم پس از انقلاب اسلامی، در بستر گفتمان توسعه زائرمحور و تثبیت آن در ساختار تصمیمگیری شهری رخ داد؛ رویکردی که با اولویتبخشی به مقیاس فراملی و زیارتی، به جدایی تدریجی هسته تاریخی از متن زندگی روزمره شهروندان انجامید و در نهایت، مقیاس شهری و محلی را تضعیف کرد.
نوآوری این تحقیق در تحلیل نظاممند روند مذکور از نظر بررسی اسناد، نقشهها و دادههای کالبدی در شش دوره تاریخی اهمیت دارد؛ تحلیلی که از رویکردهای تکبعدی مطالعات پیشین فراتر میرود. یافتهها نشان میدهد، اقدامات توسعه موجب بروز «گسست فضایی–ادراکی»، فرسایش هویت شهری و شکلگیری موجودیتی دوگانه در کالبد قم گردیده است؛ شهری که در آن مرکز به فضای تجربه «زائر» افول کرده و پیرامون به عرصه زیست «شهروند» بدل شده است.
این مقاله تأکید بر آن دارد که افول مرکز قم صرفاً یک دگرگونی کالبدی نیست، بلکه نشانه بحرانی در سازمان فضایی و ناشناختگی هویتی شهر است. از اینرو، ضرورت بازتعریف مفهوم «مرکز» بهعنوان فضایی تعاملی و مشترک میان زائر و شهروند، برای بازیابی ادراک، توازن و پویایی شهری قم مورد تأکید قرار میگیرد.
شمارهی مقاله: 2
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |