دوره 3، شماره 9 - ( 12-1404 )
جلد 3 شماره 9 صفحات 23-8 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
mokhles F, jafari S. Multidimensional Core: A Driver of Urban Sustainability Assessing the Transformation of Qom’s City Center in Consolidating Urban Identity and Function. JORS 2026; 3 (9) : 2
URL: http://jors-sj.com/article-1-89-fa.html
URL: http://jors-sj.com/article-1-89-fa.html
مخلص فرنوش، جعفری صبا. مرکز چند‌بعدی، عامل پایداری شهر "ارزیابی تحولات مرکز قم در قوام هویت و کارکرد شهر". مکتب احیاء. 1404; 3 (9) :8-23
فرنوش مخلص*1 
، صبا جعفری2
، صبا جعفری2
1- دانشگاه پاریس 8 فرانسه و پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر
2- گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران،
2- گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران،
چکیده: (1196 مشاهده)
این پژوهش با تکیه بر نظریه سازمان فضایی در شهر ایرانی، تلاشی است برای تحلیل تحولات مفهومی و کارکردی مرکز شهر قم در گذر تاریخ. پرسش اصلی تحقیق بر ارزیابی و تحلیل گسست نظام‌مند در ساخت فضایی این مرکز تمرکز دارد؛ گسستی که سازمان ارگانیک و یکپارچه را به ساختاری گسسته در دوران معاصر تبدیل کرده است.
از منظر تاریخی، مرکز شهر قم حاصل پیوندی درونی و پویا میان نیروی قدسی حرم مطهر و نظام اجتماعی–اقتصادی بازار بوده است. این پیوند، ساختاری شعاعی و چندعملکردی را شکل داده که کاربری‌های مذهبی، تجاری و اجتماعی را درهم می‌آمیزد و در نتیجه، هویت فضایی و معنایی شهر را به‌عنوان کلیتی واحد تعریف می‌کرد.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد تداوم این سازمان فضایی در دو دوره تاریخی دچار گسست شد. نخستین مرحله در دوران پهلوی و با مداخلات مدرنیستی رقم خورد؛ جایی‌که شبکه معابر جدید با منطق هندسی بر کالبد ارگانیک شهر تحمیل شد و نخستین شکاف در پیوستگی مرکز پدید آمد. مرحله دوم پس از انقلاب اسلامی، در بستر گفتمان توسعه زائرمحور و تثبیت آن در ساختار تصمیم‌گیری شهری رخ داد؛ رویکردی که با اولویت‌بخشی به مقیاس فراملی و زیارتی، به جدایی تدریجی هسته تاریخی از متن زندگی روزمره شهروندان انجامید و در نهایت، مقیاس شهری و محلی را تضعیف کرد.
نوآوری این تحقیق در تحلیل نظام‌مند روند مذکور از نظر بررسی اسناد، نقشه‌ها و داده‌های کالبدی در شش دوره تاریخی اهمیت دارد؛ تحلیلی که از رویکردهای تک‌بعدی مطالعات پیشین فراتر می‌رود. یافته‌ها نشان می‌دهد، اقدامات توسعه موجب بروز «گسست فضایی–ادراکی»، فرسایش هویت شهری و شکل‌گیری موجودیتی دوگانه در کالبد قم گردیده است؛ شهری که در آن مرکز به فضای تجربه «زائر» افول کرده و پیرامون به عرصه زیست «شهروند» بدل شده است.
این مقاله تأکید بر آن دارد که افول مرکز قم صرفاً یک دگرگونی کالبدی نیست، بلکه نشانه بحرانی در سازمان فضایی و ناشناختگی هویتی شهر است. از این‌رو، ضرورت بازتعریف مفهوم «مرکز» به‌عنوان فضایی تعاملی و مشترک میان زائر و شهروند، برای بازیابی ادراک، توازن و پویایی شهری قم مورد تأکید قرار می‌گیرد.
از منظر تاریخی، مرکز شهر قم حاصل پیوندی درونی و پویا میان نیروی قدسی حرم مطهر و نظام اجتماعی–اقتصادی بازار بوده است. این پیوند، ساختاری شعاعی و چندعملکردی را شکل داده که کاربری‌های مذهبی، تجاری و اجتماعی را درهم می‌آمیزد و در نتیجه، هویت فضایی و معنایی شهر را به‌عنوان کلیتی واحد تعریف می‌کرد.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد تداوم این سازمان فضایی در دو دوره تاریخی دچار گسست شد. نخستین مرحله در دوران پهلوی و با مداخلات مدرنیستی رقم خورد؛ جایی‌که شبکه معابر جدید با منطق هندسی بر کالبد ارگانیک شهر تحمیل شد و نخستین شکاف در پیوستگی مرکز پدید آمد. مرحله دوم پس از انقلاب اسلامی، در بستر گفتمان توسعه زائرمحور و تثبیت آن در ساختار تصمیم‌گیری شهری رخ داد؛ رویکردی که با اولویت‌بخشی به مقیاس فراملی و زیارتی، به جدایی تدریجی هسته تاریخی از متن زندگی روزمره شهروندان انجامید و در نهایت، مقیاس شهری و محلی را تضعیف کرد.
نوآوری این تحقیق در تحلیل نظام‌مند روند مذکور از نظر بررسی اسناد، نقشه‌ها و داده‌های کالبدی در شش دوره تاریخی اهمیت دارد؛ تحلیلی که از رویکردهای تک‌بعدی مطالعات پیشین فراتر می‌رود. یافته‌ها نشان می‌دهد، اقدامات توسعه موجب بروز «گسست فضایی–ادراکی»، فرسایش هویت شهری و شکل‌گیری موجودیتی دوگانه در کالبد قم گردیده است؛ شهری که در آن مرکز به فضای تجربه «زائر» افول کرده و پیرامون به عرصه زیست «شهروند» بدل شده است.
این مقاله تأکید بر آن دارد که افول مرکز قم صرفاً یک دگرگونی کالبدی نیست، بلکه نشانه بحرانی در سازمان فضایی و ناشناختگی هویتی شهر است. از این‌رو، ضرورت بازتعریف مفهوم «مرکز» به‌عنوان فضایی تعاملی و مشترک میان زائر و شهروند، برای بازیابی ادراک، توازن و پویایی شهری قم مورد تأکید قرار می‌گیرد.
شماره‌ی مقاله: 2
فهرست منابع
1. Abarghooee Fard, H., & Mansouri, S. A. (2021). Rereading the constituent components of the spatial organization of the post-Islamic Iranian city in travelogues from the 9th to 14th centuries AH. Manzar, 13(55), 20-29. [DOI:10.22034/manzar.2021.240065.2070 [In Persian]]
2. Abrahamian, E. (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press. [DOI:10.1515/9781400844098]
3. Al-Hathloul, S. (2017). Planning in the Holy City of Makkah: Lessons from uncontrolled urban expansion. Journal of Urban Planning and Development, 143(3), 04017009. [DOI:10.1061/(ASCE)UP.1943-5444.0000383]
4. Amanat, A. (1997). Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah and the Iranian Monarchy, 1831-1896. University of California Press.
5. Arabzadeh, A. (2004). Historical geography of Qom County. Zaeer Publications. [In Persian]
6. Astan-e Muqaddas-e Hazrat-e Masumeh. (2021). Eastern expansion plan of the Holy Shrine of Fatima Masumeh. [In Persian]
7. Azizi, M. M., & Yazdani, H. (2020). Urban conservation and regeneration challenges in historic religious cities of Iran. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 10(3), 321-338. [DOI:10.1108/JCHMSD-01-2019-0011]
8. Badashti, A. (2005). History of Qom. Ayatollah Marashi Library Publications. [In Persian]
9. Banani, A. (1961). The Modernization of Iran, 1921-1941. Stanford University Press.
10. Burgess, E. W. (1925). The growth of the city. In R. E. Park, E. W. Burgess, & R. D. McKenzie (Eds.), The city (pp. 47-62). University of Chicago Press.
11. Faghihi, A. A. (1999). Religious history of Qom. Zaeer Publications of the Holy Shrine of Qom. [In Persian]
12. Floor, W. (2003). Agriculture in Qajar Iran. Mage Publishers.
13. Gaube, H. (1979). Iranian cities. New York University Press.
14. Harvey, D. (1989). The condition of postmodernity. Blackwell.
15. Harvey, D. (1989). The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change. Oxford: Blackwell.
16. Healey, P. (2010). Making better places: The planning project in the twenty-first century. Palgrave Macmillan.
https://doi.org/10.1007/978-1-137-01379-8_1 [DOI:10.1007/978-1-137-02533-2]
17. Hekmat, A. A. (1971). History of Iranian cities. University of Tehran Press. [In Persian]
18. Hiscock, M., & Cohen, D. B. (2018). Visual imagery and dream recall. Journal of Research in Personality, 7(2), 179-188. [DOI:10.1016/0092-6566(73)90051-2]
19. Hooglund, E. (1982). Land and Revolution in Iran, 1960-1980. University of Texas Press. [DOI:10.7560/746336]
20. Ibn Battuta. (1995). Rihla Ibn Battuta [The journey of Ibn Battuta]. Dar al-Kutub al-Ilmiyah. [In Arabic]
21. Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. Random House.
22. Jafarian, R. (2009). History of Shi'ism in Iran. Elm Publications. [In Persian]
23. Jafarian, R. (2011). The Safavids in the spheres of religion, culture, and politics. Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
24. Keddie, N. R. (1981). Roots of revolution: An interpretive history of modern Iran. Yale University Press.
25. Kermani, A. (1975). History of Iran. Amirkabir Publications. [In Persian]
26. Koochakzadeh, M. (2001). The conquest of Qom. Eslami Publications. [In Persian]
27. Kostof, S. (1991). The City Shaped: Urban Patterns and Meanings Through History. Thames and Hudson.
28. Krugman, P. (1991). Geography and trade. MIT Press.
29. Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.
30. Madanipour, A. (2006). Urban planning and development in Tehran. Cities, 23(6), 433-448. [DOI:10.1016/j.cities.2006.04.002]
31. Madanipour, A. (2014). Urban design, space and society. Palgrave Macmillan.
https://doi.org/10.1007/978-1-137-02368-1 [DOI:10.1057/9781137007502]
32. Madelung, W. (1998). "Religious Endowments and the Shii Hierarchy in Qajar Iran." In Religion and Politics in Qajar Iran, edited by Nikki R. Keddie, I.B. Tauris.
33. Mansouri, S. A. (2007). Two periods of spatial organization in the Iranian city: Before and after Islam (Case study: Transformations of Kerman city). Bagh-e Nazar, 4(7), 50-60. [In Persian]
34. Mansouri, S. A., & Dizani, E. (2016). The evolution of the spatial organization of Qazvin city from the beginning to the contemporary era. Nazar Research Center for Art, Architecture and Urbanism. [In Persian]
35. Ministry of Roads and Urban Development of Iran. (2005). Qom structural-strategic urban plan. [In Persian]
36. Ministry of Roads and Urban Development of Iran. (2017). Comprehensive urban plan of Qom. Supreme Council of Urban Planning and Architecture of Iran. [In Persian]
37. Modarressi Tabataba'i, H. (1956). Torbat-e Pakan [The soil of the pure]. Mehr Press. [In Persian]
38. Mokhles, F. (2017). The multi-nuclear structure of Moroccan medinas. Art and Civilization of the Orient, 5(16), 15-22. [In Persian]
39. Mustawfi, H. (1953). Nuzhat al-Qulub [The joy of hearts]. Donya Publications. [In Persian]
40. Nasr, S. V. R. (2011). The Shia revival: How conflicts within Islam will shape the future. W. W. Norton & Company.
41. National Archives of Iran. (n.d.). Documents of the Pahlavi Ministry of Interior, 1936-1979. [In Persian]
42. Parizadi, T., Zarei, F., & Moradi, M. (2017). Evaluating the drivers of urban development in historical structures (Case study: Historical fabric of Qom city). Urban Structure and Function Studies, 4(15), 7-31. [DOI:10.22080/shahr.2017.1812 [In Persian]]
43. Qom City Council. (2023). Qom urban development report. Qom Municipality. [In Persian]
44. Qom Municipality. (2019). Qom detailed urban plan. [In Persian]
45. Qom Municipality. (2022). Qom comprehensive transportation plan (2017-2022). [In Persian]
46. Qomi, H. b. M. (2006). History of Qom. Grand Library of Ayatollah Al-Uzma Marashi Najafi, Global Treasury of Islamic Manuscripts. [In Persian]
47. Saeednia, A. (1987). The origins of Qom. In M. Y. Kiani (Ed.), Iranian cities (Vol. 2, pp. 143-169). Jahad-e Daneshgahi Press. [In Persian]
48. Salama, A. M. (2016). Spatial design education: New directions for pedagogy in architecture and beyond. Routledge. [DOI:10.4324/9781315610276]
49. Sarlak, S. (2010). The seven-thousand-year culture of Qom: Archaeological excavations of the Qoli Darvish site in Jamkaran, Qom. Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Qom Province. [In Persian]
50. Savory, R. (1980). Iran under the Safavids. Cambridge University Press.
51. Singh, R. P. B. (2013). Sacred cities and pilgrimage landscapes. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 1(1), 1-14.
52. Yaqubi, A. (1968). Al-Buldan [The book of countries]. Sana'i Library Publications. [In Persian]
53. Zarrinkoub, A. H. (2006). History of the Iranian people. Amirkabir Publications. [In Persian]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |