fa گونه‌شناسی مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین) در‌هم‌‌تنیدگی الگوهای بومی و آیینی تخصصي Special پژوهشي Original Research Article <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:nasimYW;">مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین)، به‌عنوان یکی از عرصه‌های کمتر مطالعه‌شده در معماری مذهبی ایران، دارای ویژگی‌هایی هستند که از زمینه‌های اقلیمی، مصالح بومی و شیوه‌های زیست منطقه تأثیر پذیرفته‌اند، درحالی‌که اغلب گونه‌شناسی‌های رایج در معماری اسلامی بر مبنای الگوهای مناطق مرکزی ایران شکل گرفته‌اند. ساختار فضایی مساجد شمال کشور از این الگوها تبعیت نمی‌کند و نیازمند رویکردی نوین و بومی‌گراست. مسئلۀ اصلی پژوهش، شناسایی و تحلیل گونه‌های فضایی شاخص در این منطقه و تدوین مدلی برای گونه‌شناسی مبتنی‌بر ویژگی‌های بومی است. در این راستا، دو پرسش مطرح می‌شود: ۱) الگوهای مبنایی معماری بومی در گونه‌بندی مساجد پهنۀ فرهنگی خزر (کاسپین) کدام‌اند؟ ۲) مساجد این پهنه در قالب چه گونه‌هایی قابل طبقه‌بندی هستند؟ فرضیۀ پژوهش آن است که گونه‌های شاخص مساجد شمال ایران با اتکا بر الگوهای بومی نظیر ایوان و شبستان چوبی، ساختاری مستقل از الگوهای رایج مناطق مرکزی دارند و از سه لایۀ فضایی محصور، نیمه‌محصور و گشوده بهره می‌برند. روش پژوهش بر مبنای تحلیل توصیفی-تطبیقی، مطالعۀ میدانی و تفسیر داده‌های تاریخی و پلان‌های موجود بناهاست. از میان ۴۴ مسجد مورد بررسی در سه استان شمالی کشور، شش گونۀ اصلی و سه زیرگونه شناسایی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که &laquo;شبستان خزری&raquo; با ۴۵ درصد فراوانی، الگوی غالب در منطقه است و در کنار آن، گونه‌هایی با ترکیب ایوان خزری، میانسرا و طنبی نیز مشاهده می‌شود. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که گونه‌شناسی مساجد در این پهنه، نه‌تنها بازتابی از شرایط اقلیمی، بلکه نمود پیوند الگوهای بومی با کارکردهای آیینی‌ است و مدلی منعطف برای تحلیل معماری مذهبی در بسترهای محلی فراهم می‌آورد.</span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:107%"><span new="" roman="" times="">The mosques of the Caspian cultural region represent a relatively understudied area within Iranian religious architecture. These structures are deeply influenced by the region&rsquo;s climatic conditions, vernacular materials, and local modes of life, whereas conventional mosque typologies in Islamic architecture have predominantly been shaped around central Iranian patterns. The spatial organization of northern Iranian mosques diverges significantly from these dominant models, necessitating a new, context-sensitive typological approach. This study aims to identify and analyze the defining spatial types of mosques in this region and to propose a typological model rooted in local characteristics. Two core research questions are addressed in this study: (1) What are the foundational vernacular architectural patterns that inform the typology of mosques in the Caspian cultural zone? (2) What typological categories can these mosques be systematically classified into? The central hypothesis posits that prominent mosque types in northern Iran, characterized by elements such as &ldquo;eyvān&rdquo; and timber-built shabestān, form a distinct structural category independent of the central Iranian prototypes. These types employ a layered spatial system composed of enclosed, semi-enclosed, and open areas. Methodologically, the research is based on descriptive-comparative analysis, field surveys, and interpretation of historical sources and existing architectural plans. From 44 mosques examined across the three northern provinces, six primary types and three subtypes were identified. Findings reveal that the &ldquo;Caspian shabestān&rdquo; accounts for 45% of the cases, making it the dominant typology, alongside other forms incorporating Caspian eyvān, &ldquo;miyānsarā&rdquo;, and &ldquo;tanabi&rdquo;. The study concludes that mosque typology in this region reflects not only climatic adaptation but also a meaningful integration of vernacular patterns with ritual functions, offering a flexible model for analyzing religious architecture in local contexts.</span></span></span></span></div> معماری مسجد, معماری بومی, گونه‌شناسی, پهنه‌ی فرهنگی خزر (کاسپین), فضاهای نیمه‌باز Mosques, Indigenous Architecture, Typology, Khazar Cultural Zone, Semi-open Spaces 42 65 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-81-1&slc_lang=fa&sid=1 Seyedeh Saeideh Mahdavian سیده سعیده مهدویان Saeideh.Mahdavian@ut.ac.ir 1003194753284600488 1003194753284600488 Yes Department of Architectural and Urban Heritage Studies and Conservation, Faculty of Architecture, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Iran گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران Babak Dariush بابک داریوش dean@gpmsh.ac.ir 1003194753284600489 1003194753284600489 No Sheikh Baha’i Architectural Research Institute, Tehran, Iran مؤسسۀ پژوهشی معماری شیخ بهایی، تهران، ایران