fa آسیب‌شناسی نقش و جایگاه خیابان در طرح‌های توسعۀ شهری در ایران، نمونۀ موردمطالعه، بالاخیابان و پایین خیابان در شهر مشهد تخصصي Special پژوهشي Original Research Article <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span calibri=""><span lang="FA"><span b="" mitra="">شهر تاریخی مشهد در دو دوره، نخست صفوی و سپس در دورۀ معاصر با ظهور خیابان‌های جدید روبه‌رو شده است. صفویه برای اولین‌بار با احداث یک خیایان (چارباغ) دروازه‌های شهر را به هم متصل و ساختاری جدید برای شهر ایجاد کرد، به‌طوری‌که نقش ترددی در آن فرعی بود. این محور را می‌توان مهمترین کانون اجتماعی شهر مشهد تا قبل از مداخلات مدرنیستی دورۀ پهلوی در مشهد دانست. در دورۀ بعد تا امروز با ظهور طرح‌های توسعۀ شهری همچون طرح جامع، خیابان‌ها با ظهور ماشین تعریض و مورد توجه قرارگرفتند که در خوانش متعارف به‌عنوان اندام‌های حمل‌ونقل شناخته می‌شوند. در سال‌های اخیر وزارت راه و شهرسازی با هدف احیا معانی و نقش‌های از دست‌رفته خیابان، اقدام به انتشار آیین‌نامۀ طراحی معابر شهری کرد. این پژوهش به‌منظور بررسی میزان اثرگذاری این آیین‌نامه بر احیای نقش خیابان در طرح‌های توسعه دو سؤال را مطرح کرد: 1. رویکرد طرح‌های توسعۀ شهری در تعریف نقش خیابان‌های شهری چیست؟ 2. آیین‌نامۀ طراحی خیابان‌های شهری به چه میزان در بازتعریف نقش خیابان مؤثر بوده است؟ چرا؟ بدین‌منظور این پژوهش نقش خیابان (بالاخیابان و پایین‌خیابان) در شهر تاریخی مشهد را در دو دورۀ زمانی قبل و بعد از طرح جامع بررسی کرده و سپس بر مبنای مقایسۀ آن‌ها به بررسی جایگاه خیابان در هر دوره پرداخته است. نتیجۀ پژوهش رویکرد جزءنگرانه طرح جامع به شهر را علت تقلیل نقش خیابان به معابر صرف دسترسی می‌داند. اساسـاً رویکـرد مدرنیسـتی طـرح جامـع، خیابـان را صرفاً اتصال‌دهنـدۀ زون‌هـای کارکـردی شـهر مدرن می‌شناسد. تغییر این وضعیت نیازمند بازنگری کلی در پارادایم حاکم بر طرح‌های توسعۀ شهری و تغییر آن به سمت رویکردی است که به شهر به‌مثابۀ یک کل واحد بشناسد. در غیر این صورت آیین‌نامه‌های مشابه منجر به تغییرات معناداری در نقش و جایگاه خیابان‌های شهری نخواهند شد.</span></span></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;">The historical city of Mashhad has faced the emergence of new streets in two periods, first in the Safavid period and then in the contemporary period. For the first time, Safavid created a new structure for the city by building a street (Charbagh) connecting the gates of the city so that the role of traffic in it was secondary. This axis can be considered the most important social center of the city of Mashhad until the modernist interventions of the Pahlavi period in Mashhad. In the period until today, with the emergence of urban development plans such as the master plan, the streets were widened, and this was noticed with the advent of cars, which are known as transportation organs in the conventional reading. In recent years, the Ministry of Roads and Urban Development, to revive the lost meanings and roles of the street, published the regulations for the design of urban roads.&nbsp;<br> To investigate the impact of this regulation on the revival of the street&rsquo;s role in development plans, the current research raises two questions: 1.What is the approach of urban development plans to defining the role of urban streets? 2.To what extent has the urban street design code been effective in redefining the role of the street? Why?&nbsp; For this purpose, this research investigated and compared the role of the street (Bala khiyaban and Paeen khiyaban) in the historical city of Mashhad in two phases: pre- and post-interventions of the master plan, and examined the position of the street in each period. The results of the research show that the partial approach of the master plan to the city is the reason for the reduction of the role of the street to mere access passages. The modernist approach of the master plan recognizes the street as merely connecting the functional zones of the modern city. This research underscores the need for a paradigm shift in urban development plans, recognizing the city as a whole entity, to prevent the reduction of the street&rsquo;s role to mere access passages. Otherwise, similar regulations will not lead to significant changes in the role and status of city streets.&nbsp;</div> خیابان, منظر, طرح جامع, خوانش منظر, معابر شهری, بالاخیابان. Street, Landscape, Master Plan, Landscape Reading, Urban Passages, Bala khiyaban, Paeen khiyaban 14 21 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-27-1&slc_lang=fa&sid=1 Mehdi Hosseinzadeh مهدی حسین‌زاده Mahdi.hoseinzadeh@ut.ac.ir 100319475328460093 100319475328460093 Yes Ph.D. Candidate in Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran پژوهشگر دکتری معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران