fa محله به مثابه اندام زیستی شهر تخصصي Special پژوهشي Original Research Article <p data-pm-slice="0 0 []">شهر سیرجان به‌عنوان یکی از شهرهای تاریخی جنوب‌شرقی ایران، در دهه‌های اخیر تحت‌تأثیر توسعه فعالیت‌های معدنی و تحولات اقتصادی - اجتماعی ناشی از آن، با دگرگونی‌های اساسی در سازمان فضایی خود مواجه شده است. این تحولات، از طریق فرآیندهایی نظیر جذب جمعیت مهاجر، تغییر الگوهای سکونت و کاربری اراضی، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و نفوذ نهادهای معدنی، موجب بازآرایی ساختار فضایی محلات، تضعیف انسجام اجتماعی و شکل‌گیری ناپایداری‌های فضایی شده است. در این میان، گسست در سازمان فضایی یکپارچه محلات و تبدیل آن به ساختارهای پراکنده و نابرابر، به‌عنوان مسئله‌ای اساسی در تحولات معاصر شهر سیرجان قابل طرح است. بر این اساس، پژوهش حاضر با تکیه بر مفهوم سازمان فضایی، به تحلیل فرایند و سازوکارهای تحول محلات این شهر در بستر توسعه معدنی می‌پردازد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل سازوکارهای تحول سازمان فضایی محلات شهر سیرجان در اثر توسعه فعالیت‌های معدنی و تبیین پیامدهای فضایی - اجتماعی آن است. در همین راستا، پژوهش با تأکید بر شناسایی ساختار محلات تاریخی، به دنبال ارائه چارچوبی برای احیا و تقویت نقش آن‌ها به‌عنوان مولدهای اجتماعی و اقتصادی در بستر رویکرد محله‌محور می‌باشد.</p> <p>این پژوهش از نوع کاربردی و با روش توصیفی - تحلیلی، بر اساس داده‌ها و مشاهدات میدانی، اسناد و طرح‌های شهری، تصاویر ماهواره‌ای و آمار رسمی، تحولات کالبدی، جمعیتی و عملکردی محلات سیرجان را با رویکردی تلفیقی بررسی کرده و سازوکارهای اثرگذاری معدن بر سازمان فضایی محلات را تبیین نموده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه فعالیت‌های معدنی محرک توسعه بوده‌اند؛ اما درعین‌حال، عامل اختلال در سازمان فضایی محلات نیز بوده‌اند. تغییر در شبکه معابر، حذف یا تضعیف مراکز محله، ادغام روستاهای پیرامون در شهر به‌عنوان محله و گسترش محلات اقماری، سبب کاهش خوانایی فضایی و تضعیف هویت محله‌ای شده است. در انتها می‌توان نتیجه گرفت که توسعه معدنی بدون توجه به انسجام اجتماعی و کالبدی در محلات، می‌تواند نابرابری فضایی، اختلال در تعاملات اجتماعی و کاهش کیفیت زیست در محلات را تقویت کند. این مطالعه تأکید می‌کند که سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در شهرهای معدنی باید با رویکردی مبتنی بر شناخت ظرفیت‌ها و ویژگی‌های محلات، تعادل میان اهداف اقتصادی، اجتماعی و کالبدی را برقرار سازد تا توسعه شهری همسو با پایداری فضایی و حفظ هویت محله تحقق یابد.</p> <p data-end="1458" data-start="14">Sirjan, as one of the historical cities in southeastern Iran, has undergone significant transformations in its spatial organization in recent decades, largely influenced by the expansion of mining activities and their associated socio-economic changes. These transformations, driven by processes such as in-migration, shifts in settlement patterns and land use, concentration of economic activities, and the growing influence of mining institutions, have led to the reconfiguration of neighborhood spatial structures, weakening of social cohesion, and the emergence of spatial instabilities. In this context, the disruption of the integrated spatial organization of neighborhoods and its transformation into fragmented and uneven structures can be identified as a critical issue in the contemporary development of Sirjan. Accordingly, this study, grounded in the concept of spatial organization, aims to analyze the processes and mechanisms underlying neighborhood transformations within the context of mining-led development. The main objective is to examine the mechanisms through which mining activities have reshaped the spatial organization of Sirjan&rsquo;s neighborhoods and to explain their socio-spatial consequences. Emphasizing the identification of historical neighborhood structures, the study also seeks to propose a framework for their revitalization and reinforcement as socio-economic generators within a neighborhood-based approach.</p> <p data-end="2957" data-is-last-node="" data-is-only-node="" data-start="1460">This applied research adopts a descriptive&ndash;analytical methodology and is based on an integrated analysis of field observations, urban plans and documents, satellite imagery, and official statistical data. Through this approach, the physical, demographic, and functional transformations of Sirjan&rsquo;s neighborhoods are examined, and the mechanisms through which mining development has influenced their spatial organization are identified. The findings indicate that while mining activities have acted as a major driver of urban development, they have simultaneously contributed to disruptions in neighborhood spatial organization. Changes in the street network, the removal or weakening of neighborhood centers, the incorporation of surrounding villages into the urban fabric as neighborhoods, and the expansion of satellite settlements have collectively reduced spatial legibility and weakened neighborhood identity. The study concludes that mining-led development, when not aligned with social and spatial cohesion at the neighborhood level, can intensify spatial inequalities, disrupt social interactions, and reduce the overall quality of urban life. It therefore emphasizes that policy-making and planning in mining cities should adopt a neighborhood-oriented approach, recognizing local capacities and characteristics, in order to balance economic, social, and spatial objectives and to ensure urban development aligned with spatial sustainability and the preservation of neighborhood identity.</p> محله, مرکز, سازمان فضایی, توسعه, مکان‌محور. Neighborhood, Center, Spatial Organization, Development, Place-based Approach. 0 0 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-100-2&slc_lang=fa&sid=1 Saba Jafari صبا جعفری sabajafari@ut.ac.ir 1003194753284600874 1003194753284600874 Yes Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran. گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران. Shaqayeq Baqerzadeh شقایق باقرزاده sh.bagherzadeh@ut.ac.ir 1003194753284600875 1003194753284600875 No Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran. گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران. Houriya Keyhan Ara حوریا کیهان‌آرا Houriyak77@gmail.com 1003194753284600876 1003194753284600876 No Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran. گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران. Setare Nasirifar ستاره نصیری‌فر setare.nasirifar@ut.ac.ir 1003194753284600877 1003194753284600877 No Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran. گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران. Melika Miri ملیکا میری melika.miri@ut.ac.ir 1003194753284600878 1003194753284600878 No Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran. گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.