Journal of Revitalization School

fa مطالعات انتقادی در پژوهش کاربردی Critical Studies in Applied Research تخصصي Special پژوهشي Original Research Article به دنبال درخواست سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، گروه تحقیقاتی پژوهشکده نظر مرکب از 4 نفر پژوهشگر ارشد و 4 نفر همکار پژوهش از دی ماه 1402 تا آذر ماه 1404 در حوزه مسئله‌شناسی «سیاست‌های ارتقای کیفی منظر شهری قم» با رویکرد راهبردی مشغول فعالیت شدند. سیاست سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س) در استفاده از ظرفیت علمی کشور برای مسئله‌شناسی در مقیاس راهبردی، اقدامی رایج در میان شهرداری‌ها به حساب نمی‌آید. بررسی قانون و عرف مدیریت شهری نشان می‌دهد گویی دستگاه‌های مختلف شهرداری به بازوانی می‌مانند که برای «انجام» کار آفریده شده‌اند و مسئولیت «اندیشه و تفکر» در خارج از آن قرار دارد.رویکرد جلب مشارکت مجموعه&lrm;های علمی خارج از شهرداری برای بازخوانی مسائل شهر و شهرداری از سوی سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، مقدمه خوبی شد تا علاوه بر تأکید بر مهمترین مسئله شهر قم، مدیریت شهری فرصت تازه‌ای بدست آورد که ارزیابی رویه‌های جاری خود را نه از زبان پیمانکاران (و مشاوران) یا کارکنان خود، که از منظر مجموعه‌ای حرفه‌ای، علمی و آشنا به مسئله‌های شهری بشنود. این اقدام اگر استمرار یابد، از مصادیق مشارکت شهروندان در اداره شهر شمرده می‌شود که فارغ از عوام‌زدگی (پوپولیسم) و حرکات نمایشی است.  ورود متخصصان مستقل به عرصه سیاستگذاری شهری از طریق مسئله‌شناسی، از کارآمدترین مصادیق مشارکت شهروندان در مدیریت شهر شمرده می‌شود. این کار در قم، داوطلبانه و با خواست ابتدایی سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، محقق شد. در پاسخ به خواست مسئله‌شناسی مدیریت شهری قم، پیشنهاد گروه تحقیقاتی پژوهشکده نظر، خوانش جدید از مسئله‌های اصلی شهر قم در فرآیند توسعه آن بود. برای این‌کار میان انواع زمینه‌های قابل مطالعه، انتخاب گروه، محوری بود که نقش مهمتری در ادراک شهروندان و ارزیابی آنها از شهر خود داشت. این محور به زبان علمی روز، منظر شهری قم خوانده می‌شود. طبعاً در این دیدگاه منظر شهری با سیمای شهر که صورت و شکل کالبد و فیزیک شهر است متفاوت می‌باشد. اهمیت ادراک شهروندان از شهر، به دلیل نقش آن در رضایتمندی از مکان زندگی و زمینه‌سازی مشارکت شهروندان در مدیریت شهر است. هر چه امکان درک منسجم و متصل از شهر بیشتر فراهم شود، شهر برای شهروندان ملموس‌تر، هویت‌مندتر و در نتیجه مقبول‌تر است. شهر به مثابه مکان، برآمده از کالبد و زندگی تاریخی، ظرفی است که با محتوای خود تناسب دارد. محتوای شهر، زندگی و فعالیت شهروندان است که رضایت از آن با فهم آنان نسبت به شهر رابطه مستقیم دارد.  در نتیجه اداراک شهر، پدیده‌ای رمانتیک و احساسی به شمار نمی‌آید و وجه کارکردی آن غلبه می‌کند. ادراک شهر به واسطه صورت شهر برای شهروندان رخ می‌دهد. از این رو مفهوم ادراک، متناظر منظر شهر خوانده می‌شود. وجه دیگر پیشنهاد گروه، بررسی نسبت منظر شهر با مقوله هویت شهر قم بود. هویت در زبان فلسفی، تداوم ماهیت شیء در طول زمان و از آن مستقل است. ماهیت شهر، چیستی و مجموعه صفات شهر است که تحت اثر جهان‌بینی، عقاید و رفتار شهروندان، شهر را می‌سازد. طبعاً ماهیت شهر، مقوله‌ای ارزشی و در نسبت با تفکر و دیدگاه شهروندان است. تداوم ماهیت در طول زمان، کیستی را می‌سازد. کیستی، هویت تاریخی و زمانمند ماهیت است. لذا در محتوای هویت، مدت زمان و دوره اتصال صفات پدیده مد نظر اهمیت می‌یابد و ارتباطی با وجوه ارزشی آن ندارد.  لذا ماهیت، که به چیستی اشاره می‌کند، پدیده ارزشی و هویت که به تداوم تاریخی صفات (ماهیت) ارجاع می‌دهد، پدیده خنثی است. به غلط، در ادبیات مصطلح و عامیانه، هویت معادل حفظ ارزش‌های گذشته خوانده می‌شود. اگر شهر بت‌پرستان نیز در طول تاریخ خود صفات شرک‌آور را حفظ کند، شهر با هویت خوانده می‌شود، چرا که در پاسخ کیستی، به تاریخ و دوره بت‌پرستی اشاره می‌شود. با عنایت به دو مفهوم «منظر شهر» به مثاله ادراک شهروندان از شهر خود و «هویت» به معنای تداوم تاریخی صفات شهر، گروه پژوهشی پیشنهاد بررسی هویت منظر شهری قم را ارائه کرد. این امر از طریق پنج پژوهش مستقل انجام شد.   Following a commission by the Organization for the Renovation, Development, and Beautification of the Environs of the Holy Shrine of Hazrat Masoumeh (PBUH), a research team from the Nazar Research Center—comprising four senior researchers and four research assistants—conducted a strategic problem-identification study on the “Policies for the Qualitative Enhancement of Qom’s Urban Landscape” from January 2024 to December 2025. The Organization’s policy of leveraging national scientific expertise for strategic-level problem formulation represents an uncommon practice among municipalities. A review of urban management regulations and conventions reveals that municipal departments typically function as mere executive arms, whereas the responsibility for ideation and conceptualization is often relegated to external entities. The Organization’s initiative to engage external academic institutions in re-evaluating urban and municipal challenges served as a highly effective catalyst. Beyond highlighting the most critical issues facing the city of Qom, this approach provided the urban management sector with a novel opportunity to obtain an objective assessment of its current procedures. Rather than relying on internal personnel or affiliated contractors and consultants, the evaluation was conducted through the lens of a professional, scientific body with profound expertise in urban affairs. Should this approach be sustained, it will constitute a genuine paradigm of civic participation in urban governance, fundamentally devoid of populism and performative gestures. The integration of independent experts into the realm of urban policymaking through rigorous problem formulation represents one of the most efficacious paradigms of citizen participation in urban governance. In the city of Qom, this initiative was proactively realized, driven by the initial mandate of the Organization for the Renovation, Development, and Beautification of the Environs of the Holy Shrine of Hazrat Masoumeh (PBUH). Responding to the imperative of problem formulation in Qom’s urban management, the Nazar Research Center team proposed a novel re-evaluation of the city’s primary challenges within the context of its developmental trajectory. To achieve this, rather than addressing all viable domains of study, the research team strategically selected a focal theme that exerts the most profound impact on citizens’ perceptions and their overall evaluations of the urban environment. In contemporary scientific discourse, this thematic focus is defined as the “urban landscape.” Crucially, within this theoretical framework, the urban landscape is distinctly differentiated from the urban appearance or cityscape, which merely encompasses the physical and structural form of the built environment. The profound significance of civic perception lies in its direct correlation with residential satisfaction and its capacity to establish a foundation for active public participation in urban management. Fostering a coherent and interconnected comprehension of the urban environment renders the city more tangible, identity-rich, and consequently, more acceptable to its inhabitants. Conceptualized as a “place” emerging from both its physical morphology and historical vitality, the city acts as a spatial receptacle that must remain congruent with its content. Ultimately, this content comprises the daily lives and dynamic activities of the citizens; therefore, their spatial satisfaction is directly correlated with their cognitive apprehension of the city. Consequently, the perception of the city is not regarded as a mere romantic or sentimental phenomenon; rather, its functional dimension is predominant. Citizens’ perception of the city is mediated through its physical manifestation. Therefore, the concept of perception is considered homologous to the urban landscape. Another dimension of the research team’s proposal involved investigating the correlation between the urban landscape and the concept of Qom’s urban identity. In philosophical discourse, identity is defined as the continuity of an entity’s essence over time, existing independently of temporal fluctuations. The essence (quiddity) of a city comprises its “whatness”—the collective attributes shaped by the worldviews, beliefs, and behaviors of its citizens, which fundamentally construct the urban environment. Inherently, the essence of a city is a value-laden construct, deeply intertwined with the cognitive and ideological perspectives of its inhabitants. The perpetuation of this essence over time establishes its “whoness” (distinctive character). This “whoness” represents the historical and temporally bound identity of the essence. Consequently, within the construct of identity, the duration and temporal continuity of a phenomenon’s attributes take precedence, operating independently of its normative or value-based dimensions. Thus, while “essence”—which denotes “whatness”—is a value-laden phenomenon, “identity”—which refers strictly to the historical continuity of these attributes—is fundamentally value-neutral. Erroneously, in conventional and colloquial discourse, identity is often conflated with the mere preservation of historical values. By way of illustration, if an ancient idolatrous city maintained its polytheistic attributes throughout its history, it would still be classified as a city possessing an “identity.” This is because, in addressing its “whoness,” it distinctly references a specific historical trajectory of idolatry. Synthesizing these two conceptual frameworks—the “urban landscape” as the civic perception of the city, and “identity” as the historical continuity of urban attributes—the research team proposed a comprehensive investigation into the “Identity of Qom’s Urban Landscape.” This objective was operationalized and executed through five independent research studies.   قم, منظر شهری, توسعه حرم, توسعه شهر Qom, Urban landscape, Shrine expansion, Urban development 5 7 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-66-1&slc_lang=fa&sid=1 seyed amir mansouri سیدامیر منصوری seyedamir.mansouri@gmail.com 1003194753284600839 1003194753284600839 Yes University of Tehran and Nazar Research Center, Iran. هیئت علمی دانشگاه تهران و پژوهشکده نظر، ایران