Journal of Revitalization School

fa تبیین جایگاه فضای جمعی خیابان در بهبود و ارتقاء منظر شهری قم؛ مطالعه میان موردی گذر محله شاه حمزه، پیاده‌راه ارم و میدان سالاریه Explaining the Role of Street Public Spaces in Enhancing and Upgrading the Urban Landscape of Qom A Comparative Study of Shah Hamzeh Neighborhood Passage, Eram Pedestrian Street, and Salarieh Square تخصصي Special پژوهشي Original Research Article بیان مسئله: فضاهای جمعی شهری به‌عنوان بستر شکل‌گیری حیات اجتماعی، فرهنگی و مدنی شهرها نقشی کلیدی در ارتقاء کیفیت منظر شهری ایفا می‌کنند. در این میان خیابان‌ها، به‌مثابه شریان‌های حیاتی شهر، فراتر از کارکرد جابه‌جایی و ترافیکی، عرصه‌ای برای تبلور تعاملات اجتماعی، بازنمایی ارزش‌های فرهنگی و تجربه زیسته شهروندان محسوب می‌شوند. در شهر قم، به‌واسطه توسعه‌های شتاب زده اخیر، کمبود فضاهای جمعی باکیفیت و ضعف در بهره‌مندی از امکانات شهری، همراه با ناهمگونی فرهنگی و جمعیتی محلات، خیابان‌ها و گذرها نتوانسته‌اند نقشی درخور در ارتقاء کیفیت زندگی شهری ایفا کنند. این مسئله در طرح‌های راهبردی قم نیز به چشم می‌خورد؛ غلبه نگاه تقلیل‌گرایانه به خیابان به‌عنوان معبر ترافیکی، موجب غفلت از کارکرد اجتماعی و معنایی آن شده است. هدف پژوهش:  پژوهش حاضر با تمرکز بر جایگاه خیابان به‌مثابه فضای جمعی، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه می‌توان خیابان‌ها را به مولفه‌ای تحول‌آفرین در بهبود منظر شهری قم بدل ساخت. روش پژوهش: روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر مطالعه میان‌موردی است. ابتدا با مرور ادبیات نظری، مدل مفهومی رابطه فضای جمعی، خیابان و حیات اجتماعی تدوین گردید. سپس با بهره‌گیری از مشاهده میدانی و مطالعات اسنادی، سه نمونه شاخص شامل پیاده‌راه ارم به‌عنوان نمونه‌ای مدرن و طراحی‌شده، گذر تاریخی محله شاه حمزه به‌مثابه نمونه‌ای مرکز‌محله‌ای و پایدار، و میدان سالاریه در جایگاه فضایی ترافیکی-اجتماعی، در شهر قم مورد بررسی قرار گرفتند. نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که خیابان‌ها در منظر شهری قم دو نقش اساسی ایفاء می‌کنند؛ نقش ابتدایی به‌عنوان مسیر ترافیکی و نقش ثانویه به‌عنوان فضای جمعی. میزان موفقیت خیابان در ایفاء نقش دوم، وابسته به همبستگی سه لحظه تولید اجتماعی فضا شامل پرکتیس فضایی، بازنمایی‌های فضایی و فضای زیسته است. تحلیل سه نمونه موردی حاکی از آن است که در مواردی چون گذر شاه حمزه، هم‌افزایی این سه سطح موجب پویایی اجتماعی شده است، درحالی‌که در نمونه‌هایی چون پیاده‌راه ارم، غلبه رویکرد کالبدی و مدیریتی بر تجربه زیسته شهروندان منجر به کاهش کارکرد اجتماعی فضا گشته است. یکی از راه حل‌های بهبود منظر شهری قم اتخاذ رویکردی کل‌نگر به خیابان به‌عنوان فضای جمعی و نه صرفاً زیرساخت ترافیکی است. بر این اساس تدوین یک طرح توسعه استراتژیک مبتنی بر فضای جمعی و یک جعبه ابزار برای بازساماندهی کارآمد خیابان‌ها و گذرها برای ارتقاء منظر شهر قم با تکیه بر فضاهای جمعی خیابان‌ها پیشنهاد می‌شود. طرح توسعه استراتژیک شامل سه مرحله (1) پایش، شناسایی و اولویت‌بندی خیابان‌ها؛ (2) هدف‌گذاری کوتاه‌مدت و بلندمدت با توجه به نیازهای جامعه و معیارهای موفقیت فضای جمعی؛ (3) برنامه‌ریزی، طراحی و اجرا برای اصلاح و بهبود خیابان‌های موجود است.   Problem Statement: Urban public spaces, as the foundation for the formation of social, cultural, and civic life, play a key role in improving the quality of the urban landscape. Among them, streets—as the lifelines of cities—go beyond their transportation and traffic functions to serve as arenas for social interaction, representations of cultural values, and manifestations of citizens’ lived experiences. In the city of Qom, due to rapid urban developments, the lack of high-quality public spaces, limited access to urban amenities, and cultural as well as demographic heterogeneity of neighborhoods have prevented streets and passages from playing a meaningful role in enhancing the quality of urban life. This issue is also evident in Qom’s strategic development plans, where the dominant reductionist view of streets merely as traffic routes has led to neglect of their social and symbolic functions. Research Aim: This study focuses on the role of streets as public spaces and seeks to answer how streets can be transformed into transformative elements for improving the urban landscape of Qom. Methodology: The research adopts a qualitative and comparative case study approach. First, through a review of theoretical literature, a conceptual model was developed to explain the relationship between public space, streets, and social life. Then, using field observations and documentary studies, three representative cases were examined: Eram Pedestrian Street as a modern, designed example; Shah Hamzeh neighborhood passage as a historical and community-centered example; and Salarieh Square as a socio-traffic urban node. Findings and Conclusion: The findings reveal that streets in the urban landscape of Qom perform two fundamental roles: a primary role as traffic corridors and a secondary role as public spaces. The success of streets in fulfilling the latter role depends on the coherence among the three moments of social production of space: spatial practices, representations of space, and lived space. The analysis of the three case studies indicates that in examples such as Shah Hamzeh Passage, the synergy of these three dimensions has led to social vitality, whereas in cases like Eram Pedestrian Street, the dominance of physical and managerial approaches over citizens’ lived experiences has weakened the social performance of space. One of the key solutions for improving Qom’s urban landscape is to adopt a holistic approach toward streets as public spaces rather than merely as traffic infrastructure. Accordingly, the study proposes the development of a strategic development framework based on public space principles and a toolbox for the effective reorganization of streets and passages to enhance the urban landscape of Qom. This framework includes three phases: (1) Monitoring, identification, and prioritization of streets; (2) Short- and long-term goal setting based on community needs and public space success criteria; and (3) Planning, design, and implementation for the improvement of existing streets.   فضای جمعی, خیابان, منظرشهری, فضای عمومی, حیات اجتماعی, قم Public Space, Street, Urban Landscape, Public Realm, Social Life, Qom 24 35 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-130-1&slc_lang=fa&sid=1 Hamide Abarghouyi Fard حمیده ابرقویی فرد hamide.abarghouyi@gmail.com 1003194753284600842 1003194753284600842 Yes Nazar research center پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر، ایران Meymanat Perseh میمنت پرسه Meymanat.perseh@gmail.com 1003194753284600843 1003194753284600843 No University of Tehran گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران