شهر سیرجان به‌عنوان یکی از شهرهای تاریخی جنوب‌شرقی ایران، در دهه‌های اخیر تحت‌تأثیر توسعه فعالیت‌های معدنی و تحولات اقتصادی - اجتماعی ناشی از آن، با دگرگونی‌های اساسی در سازمان فضایی خود مواجه شده است. این تحولات، از طریق فرآیندهایی نظیر جذب جمعیت مهاجر، تغییر الگوهای سکونت و کاربری اراضی، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و نفوذ نهادهای معدنی، موجب بازآرایی ساختار فضایی محلات، تضعیف انسجام اجتماعی و شکل‌گیری ناپایداری‌های فضایی شده است. در این میان، گسست در سازمان فضایی یکپارچه محلات و تبدیل آن به ساختارهای پراکنده و نابرابر، به‌عنوان مسئله‌ای اساسی در تحولات معاصر شهر سیرجان قابل طرح است. بر این اساس، پژوهش حاضر با تکیه بر مفهوم سازمان فضایی، به تحلیل فرایند و سازوکارهای تحول محلات این شهر در بستر توسعه معدنی می‌پردازد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل سازوکارهای تحول سازمان فضایی محلات شهر سیرجان در اثر توسعه فعالیت‌های معدنی و تبیین پیامدهای فضایی - اجتماعی آن است. در همین راستا، پژوهش با تأکید بر شناسایی ساختار محلات تاریخی، به دنبال ارائه چارچوبی برای احیا و تقویت نقش آن‌ها به‌عنوان مولدهای اجتماعی و اقتصادی در بستر رویکرد محله‌محور می‌باشد.

این پژوهش از نوع کاربردی و با روش توصیفی - تحلیلی، بر اساس داده‌ها و مشاهدات میدانی، اسناد و طرح‌های شهری، تصاویر ماهواره‌ای و آمار رسمی، تحولات کالبدی، جمعیتی و عملکردی محلات سیرجان را با رویکردی تلفیقی بررسی کرده و سازوکارهای اثرگذاری معدن بر سازمان فضایی محلات را تبیین نموده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه فعالیت‌های معدنی محرک توسعه بوده‌اند؛ اما درعین‌حال، عامل اختلال در سازمان فضایی محلات نیز بوده‌اند. تغییر در شبکه معابر، حذف یا تضعیف مراکز محله، ادغام روستاهای پیرامون در شهر به‌عنوان محله و گسترش محلات اقماری، سبب کاهش خوانایی فضایی و تضعیف هویت محله‌ای شده است. در انتها می‌توان نتیجه گرفت که توسعه معدنی بدون توجه به انسجام اجتماعی و کالبدی در محلات، می‌تواند نابرابری فضایی، اختلال در تعاملات اجتماعی و کاهش کیفیت زیست در محلات را تقویت کند. این مطالعه تأکید می‌کند که سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در شهرهای معدنی باید با رویکردی مبتنی بر شناخت ظرفیت‌ها و ویژگی‌های محلات، تعادل میان اهداف اقتصادی، اجتماعی و کالبدی را برقرار سازد تا توسعه شهری همسو با پایداری فضایی و حفظ هویت محله تحقق یابد.