Journal of Revitalization School

fa بازاندیشی توسعه‌شهری در بافت‌های زیارتی با تأکید بر رویکرد مکان‌محور تحلیل تحولات ساختار فضایی پیرامون حرم حضرت معصومه (س) در قم Rethinking Urban Development in Pilgrimage Contexts: A Place-Based Analysis of Spatial Structure Transformations Around the Holy Shrine of Fatima Masumeh in Qom تخصصي Special پژوهشي Original Research Article <div style="text-align: justify;">تحولات توسعه شهری در پیرامون اماکن مقدس، فراتر از مداخلات کالبدی، بر ساختار فضایی، هویت اجتماعی و نظام اقتصادی شهر اثرگذار است. شهر قم به‌عنوان یکی از کانون‌های مذهبی ایران، طی دهه‌های اخیر شاهد مداخلات گسترده در محدوده پیرامونی حرم حضرت معصومه(س) بوده است؛ مداخلاتی که عمدتاً با هدف ارتقای ظرفیت زیارتی و ساماندهی خدمات انجام شده، اما پیامدهای چندلایه‌ای بر ساختار فضایی و تجربه زیسته ساکنان برجای گذاشته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین چگونگی تأثیر فرایند توسعه شهر قم بر ساختار فضایی پیرامون حرم در چارچوب رویکرد توسعه مکان‌محور است. پژوهش با رویکردی کیفی و تفسیری و با اتکا بر تحلیل اسناد تاریخی و معاصر، نقشه‌ها، طرح‌های مصوب و مطالعات شهری انجام شده است. چارچوب نظری تحقیق بر سه مؤلفه اصلی توسعه مکان‌محور شامل بعد اجتماعی–فرهنگی، کالبدی–فضایی و اقتصادی–عملکردی استوار است. تحلیل تحولات در سه مرحله شامل بازسازی روند تاریخی، تطبیق با شاخص‌های نظری و تبیین الگوی غالب مداخله انجام گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که جهت‌گیری غالب توسعه در محدوده مورد مطالعه، مبتنی بر ارتقای ظرفیت کالبدی و خدمات زیارتی بوده و در نتیجه آن، تعادل میان ابعاد اجتماعی، فضایی و اقتصادی دچار اختلال شده است. تغییر ترکیب جمعیتی، تضعیف شبکه‌های اجتماعی محلی، جایگزینی ساختار ریزدانه با بافت درشت‌مقیاس و گذار از اقتصاد محله‌محور به الگوی سرمایه‌محور از مهم‌ترین پیامدهای این روند است. نتایج پژوهش تأکید می‌کند که تداوم مداخلات بدون بازتنظیم بر مبنای اصول توسعه مکان‌محور، می‌تواند به تضعیف هویت تاریخی و کیفیت تجربه مکان منجر شود. بر این اساس، تقویت مشارکت ساکنان، حمایت از اقتصاد درون‌زا و توجه به مقیاس انسانی در طراحی فضایی، به‌عنوان الزامات بازآرایی سیاست‌های توسعه در بافت‌های مذهبی–تاریخی پیشنهاد می‌شود.</div> Urban development transformations surrounding sacred sites extend beyond mere physical interventions, profoundly impacting the spatial structure, social identity, and economic systems of the host cities. As a major religious epicenter in Iran, the city of Qom has witnessed extensive interventions in the immediate environs of the Holy Shrine of Fatima Masumeh over recent decades. While primarily driven by the objective of enhancing pilgrimage capacity and streamlining service provision, these interventions have precipitated multi-layered consequences for both the spatial structure and the lived experiences of local residents. The core problem addressed in this study is to elucidate how Qom’s urban development trajectory has influenced the spatial structure surrounding the shrine, analyzed through the lens of a place-based development approach. Employing a qualitative and interpretative methodology, this research relies on the comprehensive analysis of historical and contemporary documents, spatial maps, approved master plans, and existing urban studies. The theoretical framework is anchored in three primary pillars of place-based development: socio-cultural, physical-spatial, and economic-functional dimensions. The analytical process was conducted in three phases: reconstructing historical trajectories, correlating findings with theoretical indicators, and identifying the dominant intervention paradigms. Findings indicate that the prevailing development orientation in the study area has disproportionately prioritized the expansion of physical capacity and pilgrimage-related services. Consequently, the equilibrium among social, spatial, and economic dimensions has been severely disrupted. The most critical consequences of this trend include demographic shifts, the erosion of local social networks, the replacement of fine-grained urban morphology with large-scale developments, and a transition from a neighborhood-centric economy to a capital-driven paradigm. The results emphasize that the continuation of such interventions—without recalibration based on place-based principles—risks further diminishing the historical identity and the quality of the spatial experience. Accordingly, fostering resident participation, supporting endogenous economic models, and prioritizing the human scale in spatial design are proposed as essential imperatives for recalibrating development policies within historical-religious urban contexts. توسعه شهری, توسعه مکان‌محور, شهرهای زیارتی, هویت مکانی, قم. Urban Development, Place-Based Development, Pilgrimage Cities, Place Identity, Qom 64 75 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-140-1&slc_lang=fa&sid=1 Vahid Rafiei Dehaghani وحید رفیعی دهاقانی vahid.rafiei@ut.ac.ir 1003194753284600888 1003194753284600888 Yes Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران seyedamir mansouri سیدامیر منصوری 1003194753284600889 1003194753284600889 No Department of Landscape Architecture, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران mohammad atashinbar محمد آتشینبار 1003194753284600890 1003194753284600890 No Faculty of Agriculture, University of Tehran, Tehran, Iran دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، ایران