Journal of Revitalization School

fa نفرین منابع در توسعه شهری به‌مثابه محصول کژتابی برنامه‌ریزی شهری: تببین نظری تله توسعه‌نیافتگی و قفل‌شدگی نهادی در منطق کالبدگرایی و حاکمیت طرح‌های جامع و تفصیلی؛ مطالعه موردی سیرجان The Resource Curse in Urban Development as a Product of Urban Planning Maladaptation: A Theoretical Explanation of the Underdevelopment Trap and Institutional Lock-in under the Logic of Physicalism and the Governance of Comprehensive and Detailed Plans; A Case Study of Sirjan تخصصي Special پژوهشي Original Research Article بیان مسئله: وفور منابع و انباشت سرمایه صنعتی در شهرها همواره تضمین‌کننده توسعه فضایی و اجتماعی پایدار نیست. در غیاب ظرفیت نهادی مکان‌محور، جریان سرمایه به‌جای ارتقای کیفیت زندگی، به بروز پارادوکس فراوانی در مقیاس محلی می‌انجامد. برنامه‌ریزی شهری رایج، با غلبه منطق کالبدگرا و پروژه‌محور طرح‌های جامع، به کژتابی فضایی، تسلط بلامنازع شبکه‌های ارتباطی سواره بر ساختار تاریخی محله‌ها و در نهایت گسیختگی انسجام اجتماعی دامن زده است. هدف: این پژوهش با هدف تبیین نظری «تله توسعه‌نیافتگی» و «قفل‌شدگی نهادی» در بستر شهرهای صنعتی ـ معدنی، نحوه تبدیل ظرفیت‌های بالقوه اقتصادی به فرسایش فضایی را بررسی می‌کند. پژوهش حاضر تلاش دارد تا نسبت علّی میان همجواری صنعتی و توسعه‌نیافتگی مکان‌محور را در چارچوب کیفیت میانجی‌گری نهاد برنامه‌ریزی شهری واکاوی نماید. نوآوری: نوآوری بنیادین این مقاله، معرفی غلبه منطق کالبدگرا بر نظام برنامه‌ریزی شهری به‌عنوان اصلی‌ترین میانجی تبدیل ثروت به توسعه‌نیافتگی است. این مطالعه با اتکا به استدلال ربایشی و کاربست شهر سیرجان به‌عنوان یک مورد تشخیصی، مفاهیم نوینی نظیر «تبدیل ضدمحله‌ای منابع» و «شهرشدگی ضدمکان‌محور» را برای تعمیم تحلیلی این پدیده ابداع و صورت‌بندی کرده است. نتیجه‌گیری: تحلیل یافته‌ها در بافت تاریخی، بازار و محله‌های همجوار سیرجان نشان می‌دهد منابع ذاتاً مانع توسعه نیستند؛ بلکه جذب آن‌ها در منطق تقلیل‌گرایانه برنامه‌ریزی کالبد محور، زمین‌محور، و پروژه محور، نه تنها به توسعه نمی‌انجامد، بلکه چرخه‌ای مخرب از تخریب سازمان فضایی، افول هویت و کیفیت مکانی، فروپاشی محله‌ای، گسیختگی فضایی، گسترش پیرامونی و تخریب فضاهای عمومی را در کنار سفته‌بازی زمین را ایجاد می‌کند. خروج از این وابستگی به مسیر، مستلزم تغییر پارادایم روش‌شناسی برنامه‌ریزی به رهیافت‌های چندبعدی و زمینه‌مند است. در این راستا، اعتبارات مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها نباید به پیشران پروژه‌های منفصل کالبدی تبدیل شود؛ بلکه تخصیص آن‌ها باید نخست به تغییر روش و رویکرد برنامه‌ریزی شهری به عنوان مهمترین اولویت توسعه شهری بیانجامد و سپس هر تخصیص منبعی به پیامدهای ملموس توسعه‌ای همچون ارتقای انسجام محله‌ای، خوانایی شهر، زیست‌پذیری و عدالت فضایی مشروط گردد. <div dir="rtl" style="text-align: justify;"> Background and Problem Statement: Resource abundance and the accumulation of industrial capital in cities do not inherently guarantee sustainable spatial and social development. In the absence of place-based institutional capacity, capital flows—rather than enhancing the quality of life—lead to a local-scale abundance paradox. Conventional urban planning, dominated by the physicalist and project-oriented logic of master and detailed plans, has fueled spatial maladaptation, the undisputed dominance of vehicular transportation networks over historic neighborhood structures, and ultimately, the fragmentation of social cohesion. Objectives: Aiming to theoretically explain the “underdevelopment trap” and “institutional lock-in” within the context of industrial-mining cities, this research investigates how potential economic capacities transform into spatial erosion. The present study seeks to analyze the causal relationship between industrial proximity and place-based underdevelopment within the framework of the mediating quality of urban planning institutions. Innovation: The foundational innovation of this paper is introducing the dominance of physicalist logic over the urban planning system as the primary mediator in converting wealth into underdevelopment. Relying on abductive reasoning and utilizing Sirjan as a diagnostic case, this study coins and formulates novel concepts such as the “anti-neighborhood transformation of resources” and “anti-place-based urbanization” for the analytical generalization of this phenomenon. Conclusion: The analysis of findings within the historical context, bazaar, and adjacent neighborhoods of Sirjan reveals that resources are not inherently obstacles to development; rather, their absorption into the reductionist logic of physicalist, land-based, and project-oriented planning not only fails to foster development, but also generates a destructive cycle of spatial organization decay, decline in identity and place quality, neighborhood collapse, spatial fragmentation, peripheral sprawl, and public space degradation alongside land speculation. Escaping this path dependence requires a paradigm shift in planning methodology toward multidimensional and context-sensitive approaches. In this regard, corporate social responsibility (CSR) funds should not become the drivers of disjointed physical projects; rather, their allocation must first serve to transform the methodology and approach of urban planning as the foremost priority of urban development, after which any resource allocation must be conditioned upon tangible developmental outcomes such as enhanced neighborhood cohesion, urban legibility, livability, and spatial justice. </div> Urban Resource Curse, Planning Distortion, Development Trap, Institutional Lock-in, Physicalism, Abductive Reasoning, Sirjan Urban Resource Curse, Planning Maladaptation, Abductive Reasoning, Underdevelopment Trap, Place Quality, Sirjan 0 0 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-185-1&slc_lang=fa&sid=1 Amin karimoddini امین کریم الدینی amikarimoddini@gmail.com Yes Policy Analyst and Urban Policy Researcher سیاست پژوه و پژوهشگر سیاست‌گذاری شهری