Journal of Revitalization School

fa خوانش کالبدی- فضایی خانه‌های تاریخی بافت قدیم قم؛ بازشناسی الگوهای فضایی معماری بومی A Morphological–Spatial Reading of Historic Houses in the Old Fabric of Qom: Reconstructing Spatial Patterns of Vernacular Architecture تخصصي Special پژوهشي Original Research Article معماری بومی حاصل انباشت دانش، تجربه و راهکارهایی است که در تعامل با زمینه، نیازهای اجتماعی و شیوه زیست شکل گرفته و در سازمان فضایی بناها نمود می‌یابد. خانه‌های تاریخی قم به‌عنوان بخشی از میراث معماری بومی، واجد الگوهای ارزشمند فضایی است. این مولفه ها در پیوند میان فضاهای باز، نیمه‌باز و بسته، نحوه استقرار توده‌ها، سلسله‌مراتب دسترسی، کنترل دید و شکل‌گیری حریم بازتاب یافته‌اند. با وجود مطالعات متعدد درباره ویژگی‌های کالبدی خانه‌های تاریخی، چگونگی ارتباط میان این مؤلفه‌ها و نقش آنها در شکل‌گیری یک نظام منسجم فضایی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی الگوهای سازمان فضایی و تبیین روابط کالبدی -فضایی مؤثر در شکل‌گیری الگوهای فضایی در خانه‌های تاریخی بافت قدیم قم انجام شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی چندگانه انجام شده و شش خانه تاریخی شامل خانه‌های سلامتی، توکلی، شاکری، حائری، حلاج‌زاده و صادق روحانی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، بررسی مدارک معماری و تحلیل پلان‌ها گردآوری و با رویکرد تطبیقی -تفسیری تحلیل شده‌اند. در این فرایند، سازمان فضایی، پیوند فضاهای باز، نیمه‌باز و بسته، سلسله‌مراتب دسترسی، روابط دیداری و الگوهای حرکت بررسی شده و تحلیل گراف دید با استفاده از نرم‌افزار DepthmapX و شاخص‌های اتصال‌پذیری، هم‌پیوندی بصری، میانگین عمق بصری و آنتروپی بصری به‌عنوان شواهد کمی پشتیبان به کار گرفته شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که سازمان فضایی خانه‌های مورد مطالعه از الگوی کالبدی واحدی پیروی نمی‌کند، بلکه از ترکیب متفاوت مرکزیت حیاط، میزان محصوریت، نحوه توده‌گذاری، فضاهای واسط و تنظیم روابط دیداری شکل می‌گیرد. در نمونه‌های توکلی و صادق روحانی، مقادیر بالاتر پیوستگی بصری همراه با عمق بصری کمتر، با ارتباط یکپارچه‌تر میان حیاط و فضاهای پیرامونی همراه است؛ درحالی‌که در شاکری و حلاج‌زاده، عمق بصری بیشتر با سازمان‌یابی تدریجی‌تر روابط دیداری همراه است. بر این اساس، معماری بومی در نمونه‌های مورد مطالعه را می‌توان دانشی رابطه‌محور دانست که از طریق تنظیم پیوستگی، عمق، دسترسی، دید و تفکیک قلمروها عمل می‌کند. این منطق، بیش از بازتولید عناصر تاریخی، می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای بازخوانی اصول سازمان فضایی در طراحی معاصر مورد توجه قرار گیرد.   Vernacular architecture is the outcome of accumulated knowledge, experience, and strategies developed through interaction with context, social needs, and ways of life, and manifested in the spatial organization of buildings. Historic houses in Qom, as part of the heritage of vernacular architecture, embody spatial organization patterns reflected in the relationships among open, semi-open, and enclosed spaces, the arrangement of building masses, spatial access hierarchies, visual control, and the formation of privacy. Despite numerous studies on the physical characteristics of historic houses, the relationships among these components and their role in forming an integrated spatial system have received less attention. This study aims to identify spatial organization patterns and explain the physical-spatial relationships contributing to the formation of vernacular architectural knowledge and technology in historic houses of the old fabric of Qom. The research adopts a qualitative approach and a multiple-case study method, examining six historic houses: Salmati, Tavakoli, Shakeri, Haeri, Hallajzadeh, and Sadegh Rouhani. Data were collected through documentary studies, examination of architectural records, and plan analysis, and were interpreted through a comparative-interpretive approach. The analysis focused on spatial organization, the relationships among open, semi-open, and enclosed spaces, access hierarchy, visual relationships, and movement patterns. Visual graph analysis was also employed as a complementary tool to reveal certain spatial relationships in the reading of the plans. The findings indicate that vernacular architectural knowledge and technology in these houses is not a collection of isolated elements, but rather a system of relationships among spaces, access routes, and visual fields. In most cases, the courtyard functions as the organizing core, while semi-open spaces act as transitional elements that establish continuity between open and enclosed domains and enable the gradual regulation of access and visibility. Inward orientation is achieved not through the elimination of connections, but through their regulation within a spatial hierarchy and the preservation of privacy. Overall, the spatial organization of these historic houses is based on the interrelationship of controlled continuity, access hierarchy, visual regulation, and the gradual differentiation of spatial domains. This logic provides a basis for reinterpreting and continuing the principles of vernacular architecture in contemporary design.   معماری بومی, خانه تاریخی, سازمان فضایی, محرمیت, سلسله‌مراتب فضایی, فضای باز و نیمه‌باز, قم. Vernacular Architecture, Historic House, Spatial Organization, Privacy, Spatial Hierarchy, Open and Semi-Open Space, Qom. 0 0 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-123-1&slc_lang=fa&sid=1 zahra abbasi زهرا عباسی zahraabbasi@iau.ac.ir 10031947532846001068 10031947532846001068 Yes azad uni qom دانشگاه ازاد قم