Journal of Revitalization School

fa فرسایش مکان در مناظر مذهبی: چارچوبی مکان‌محور برای فهم جدایی‌گزینی زیارت و حیات شهری در بافت پیرامونی حرم رضوی Place Erosion in Religious Landscapes: A Place-Based Framework for Understanding the Segregation of Pilgrimage and Urban Life in the Surrounding Fabric of the Razavi Shrine Abstract تخصصي Special پژوهشي Original Research Article شهرهای زیارتی معاصر تحت تأثیر رشد گردشگری مذهبی، توسعه‌ی زیرساخت‌ها، افزایش ظرفیت‌های اقامتی و تجاری و غلبه‌ی مداخلات پروژه‌محور، با چالش بنیادیِ گسست تدریجی میان کانون مقدس و حیات روزمره‌ی شهری مواجه شده‌اند؛ پدیده‌ای که ابعادی بسیار فراتر از دگرگونی‌های ساده کالبدی یا ارتقای ظرفیت‌های خدماتی دارد. مطالعه‌ی حاضر با تمرکز بر بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی، این مسئله را ذیل مفهوم «فرسایش مکان» صورت‌بندی می‌کند؛ مفهومی که نه به فرسودگی فیزیکی، بلکه به افول ظرفیت محیط در حفظ و بازتولید پیوندهای مکان‌ساز میان حرم، شهر، زائر، مجاور، حیات مسکونی، اقتصاد بومی، حافظه جمعی و پدیدارشناسی تجربه زیارت دلالت دارد. هدف اصلی این گفتمان، بازتعریف مفهوم جدایی‌گزینی در مناظر مذهبی، تبیین سازوکارهای شکل‌گیری آن و ارائه چارچوبی مکان‌محور جهت بازپیوند زیارت و زیست شهری است. این مطالعه از حیث هدف، نظری‌ـ‌تبیینی و از نظر رویکرد، کیفی و مبتنی بر تحلیل اسناد است. در این راستا، منابع نظری، پژوهش‌های تخصصی مرتبط با مشهد و اسناد سیاستی‌ـ‌نهادی با روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار بررسی شده و شواهد در چهار بعد کالبدی‌ـ‌فضایی، اجتماعی، اقتصادی و معنایی‌ـ‌تجربی دسته‌بندی و تحلیل گشتند؛ ساختار حکمرانی نیز به عنوان متغیری میان‌بُعدی در این تحلیل لحاظ گردید. یافته‌ها نشان می‌دهند که «جدایی‌گزینی زیارتی» نه به معنای کاهش حضور زائران، بلکه حاصل هم‌افزایی ناشی از انقطاع تداوم فضایی و توالی تجربه تشرف، افول سکونت پایدار و تعامل زائر‌ـ‌مجاور، فاصله‌گرفتن اقتصاد زیارت از معیشت بومی و در نهایت تضعیف حافظه جمعی، حس تعلق و معنای آیینی است؛ بر این اساس، «فرسایش مکان» برآیند انباشتی همین گسست‌های چهارگانه است. در نهایت، نتایج مؤید آن است که رویکرد توسعه مکان‌محور با تأکید بر ماندگاری سکونت، صیانت از اقتصاد محلی، احیای مسیرها و آستانه‌های تشرف، تقویت عرصه‌های تعامل اجتماعی، حفظ مقیاس انسانی، تحقق عدالت فضایی و استقرار حکمرانی مشارکتی، چارچوبی شایسته برای ساماندهی و هدایت مداخلات شهری در بافت‌های زیارتی فراهم می‌سازد. Contemporary pilgrimage cities have increasingly confronted a fundamental challenge: the gradual disconnection between the sacred core and everyday urban life, driven by the growth of religious tourism, infrastructure development, expanded accommodation and commercial capacity, and the dominance of project-based interventions. This phenomenon extends far beyond simple physical transformations or improvements in service capacity. Focusing on the urban fabric surrounding the Holy Shrine of Imam Reza in Mashhad, this study conceptualizes the issue through the notion of “place erosion”—not as physical deterioration, but as the decline of an environment’s capacity to sustain and reproduce the place-making relationships among the shrine, the city, pilgrims, residents, everyday residential life, the local economy, collective memory, and the phenomenology of the pilgrimage experience. The primary aim is to reconceptualize segregation in religious landscapes, explain its underlying mechanisms, and propose a place-based framework for reconnecting pilgrimage with urban life. In terms of its purpose, the study is theoretical–interpretive; methodologically, it adopts a qualitative, document-based approach. Accordingly, theoretical sources, specialized studies on Mashhad, and policy and institutional documents were examined using directed qualitative content analysis. The evidence was then categorized and analyzed across four dimensions: physical–spatial, social, economic, and semantic–experiential. The governance structure was incorporated into the analysis as a cross-cutting variable. The findings indicate that “pilgrimage segregation” does not signify a decline in the presence of pilgrims; rather, it emerges from the cumulative interaction of disruptions in spatial continuity and the sequence of the pilgrimage approach, the decline of stable residence and pilgrim–resident interaction, the growing detachment of the pilgrimage economy from local livelihoods, and, ultimately, the weakening of collective memory, sense of belonging, and ritual meaning. “Place erosion”, therefore, represents the cumulative outcome of these four forms of disconnection. Ultimately, the findings suggest that a place-based development approach, emphasizing the retention of permanent residence, protection of the local economy, revitalization of pilgrimage routes and thresholds, strengthening of spaces for social interaction, preservation of human scale, advancement of spatial justice, and establishment of participatory governance, provides a suitable framework for organizing and guiding urban interventions in pilgrimage districts. فرسایش مکان؛ جدایی‌گزینی زیارتی؛ منظر مذهبی؛ توسعه‌ی مکان‌محور؛ حیات روزمره شهری؛ حرم مطهر رضوی. Place erosion, pilgrimage segregation, religious landscape, place-based development, everyday urban life, Holy Shrine of Imam Reza. 0 0 http://jors-sj.com/browse.php?a_code=A-10-164-1&slc_lang=fa&sid=1 somaye sabouri سمیه صبوری sabouri.somaye@ut.ac.ir 10031947532846001045 10031947532846001045 Yes Tehran university دانشگاه تهران mahdi zandieh مهدی زندیه zandieh@arc.ikiu.ac.ir 10031947532846001046 10031947532846001046 No Imam Khomeini International University (IKIU) دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)